Żółkiewscy.html |
| | | ca | | | de | | | en | | | es | | | fr | | | it | | | nl | | | no | | | pl | | | pt | | | ru | | | ro | | | fi | | | sv | | | tr | | | vo | | |
| |  |
Żółkiewscy – ród magnacki herbu Lubicz. Główny przedstawiciel rodu: Stanisław (1547-1620), hetman wielki i kanclerz wielki koronny. Ponadto Mikołaj Żółkiewski (XV-XVI w).
Ród Żółkiewskich wywodził się z Mazowsza, skąd przed końcem XIV stulecia jako drobna szlachta przybył na ruską wtedy (w sensie kulturowo-cywilizacyjnym) ziemię chełmską. W latach 1388-1462 dawne księstwo bełskie było lennem polskim rządzonym przez książąt mazowieckich i w tym właśnie okresie rzesze drobnej, mazowieckiej szlachty podążały w poszukiwaniu poprawy statusu materialnego na ziemię bełską osiedlając się też w sąsiedniej ziemi chełmskiej, świeżo przyłączonej w roku 1387 do Polski i leżącej niejako "po drodze". Gniazdem rodowym Żółkiewskich była wieś Żółkiew (od 1702 roku Żółkiewka) koło Krasnegostawu położona nad rzeką o podobnej nazwie - Żółkiewką. Od nazwy tej wsi ród wziął swe nazwisko. Tereny te są wzmiankowane w traktacie granicznym z roku 1359 pomiędzy ziemią lubelską, a księstwem chełmskim (należącym wtedy do Litwy). W dokumencie tym nie zostają jeszcze wymienieni Żółkiewscy chociaż wymieniona jest już wieś Żółkiew. Pierwsza wzmianka o rodzie Żółkiewskich pochodzi z około roku 1417 i wymienia Jakuba z Żółkwi jako właściciela ziemskiego spod Krasnegostawu. Potomkami Jakuba byli Stanisław - pisarz ziemski chełmski wymieniony w 1451 roku, wymieniony pod koniec XV stulecia Jan oraz kolejny Stanisław - chorąży chełmski (wzmiankowany w 1491 roku). Aleksander Mikołaj Żółkiewski - kolejna odnotowana źródłowo postać rodu, był w roku 1508 chorążym chełmskim oraz dowódcą pospolitego ruszenia województw ruskiego oraz podolskiego. Jan "Sokół" Żółkiewski - dzierżawca wsi Stężyca poległ w roku 1515 w wojnie moskiewskiej. Znani są również dwaj Żółkiewscy o imieniu Stanisław z pierwszej połowy XVI wieku: jeden był poborcą podatków w ziemi chełmskiej, bełskiej i lwowskiej (wzmiankowany w 1502 roku) oraz podkomorzym bełskim od 1503 roku, drugi sędzią ziemskim od 1512 roku i podkomorzym bełskim od 1522 roku. Jan Żółkiewski w 1535 roku był chorążym chełmskim i posłem na sejm. Tomasz Żółkiewski w tym samym okresie uczestniczył w wojnie moskiewskiej.
Żółkiewscy, aczkolwiek byli rodem pochodzenia polskiego (według Paprockiego i Niesieckiego przybyli na chełmsko-bełskie pogranicze polsko-ruskie z Mazowsza), w bliżej nieznanych okolicznościach i czasie stali się wyznawcami prawosławia oraz ulegali stopniowo obyczajowej rutenizacji. Było to związane z faktem, że w czasach gdy osiedli na ziemi chełmskiej przeważającą siłą społeczną był tam kościół prawosławny natomiast parafie kościoła rzymskokatolickiego zaczęto na tych ziemiach organizować dopiero od około 1417 roku i proces ten trwał całe lata. Walkę o "rząd dusz" z prawosławiem rozpoczął dopiero za swego pontyfikatu w latach 1417-1452 biskup chełmski Jan Biskupiec, który po licznych nieudanych próbach poprzedników zorganizował sieć parafii. Minęły jednak dziesięciolecia zanim struktura biskupstwa została ustabilizowana o czym świadczą takie fakty jak przeniesienie stolicy diecezji przez biskupa Pawła z Grabowa do Hrubieszowa w 1473 roku czy wreszcie kolejna zmiana jej lokalizacji dokonana przez biskupa Macieja ze Starej Łomży. Przeniósł on stolicę swego biskupstwa do Krasnegostawu w 1490 roku. W tym samym czasie kościół prawosławny pozostawał prężną siłą, którą władze królewskie próbowały osłabić nawet przez wydawanie zakazów wznoszenia nowych cerkwi (1436). W samej Żółkwi parafię ufundowano wprawdzie w 1417 roku jednak władze kościelne dokonały jej erekcji dopiero w 1451 roku, a następne wzmianki o jej istnieniu pochodzą dopiero z 1515 roku. Wynika stąd, że rejonie tym przeważali wyznawcy wiary prawosławnej, natomiast łacinników było stosunkowo niewielu. W takim otoczeniu kulturowym Żółkiewscy herbu Lubicz stopniowo przekształcili się w prawosławną familię herbowych. Proces odwrotny - polonizacja szlachty na Rusi Czerwonej, zarówno rdzennie ruskiej jak i napływowej, która w wyniku oddziaływania kultury ruskiej uległa wcześniej rutenizacji (jak Żółkiewscy), przybrał na sile dopiero od lat 1434-1462 tzn. od utworzenia województwa ruskiego oraz województwa bełskiego i rozciągnięcia na tych obszarach prawa i obyczaju polskiego. Dlatego też dziad hetmana Mikołaj Żółkiewski został nazwany przez jednego z historyków nie do końca słusznie "szlachcicem polskim świeżo co ze starych, ruskich bojarów wykutym". Ojciec hetmana Stanisław Żółkiewski (zm. 1588) był twórcą materialnej pozycji rodu, ponieważ zdołał skumulować we własnych rękach znaczny majątek. Początkowo był właścicielem bądź współwłaścicielem zaledwie sześciu wsi (m.in. Poperczyn, Wola, Rożki i Wierzbica koło Krasnegostawu). Skończył zaś życie jako jeden z najbogatszych magnatów na Rusi Czerwonej. On właśnie, podobnie jak jego ojciec Mikołaj gorliwy wyznawca prawosławia oraz w sensie kulturowym polskojęzyczny Rusin (równocześnie typowy szlachcic polski), dokonał konwersji swego rodu po kilku generacjach z powrotem na katolicyzm, chociaż inne gałęzie Żółkiewskich stały się na krótko ostoją kalwinizmu.
Powiat krasnystawski oraz istniejąca tam wieś Żółkiew, które wcielił do Korony Polskiej Władysław Jagiełło w roku 1387, były też gniazdem rodowym innej rodziny o tym samym nazwisku - Żółkiewskich herbu Bończa, którzy jak wzmiankuje w swym herbarzu Bartosz Paprocki nazywali się również Radwanami. W herbarzu Kaspra Niesieckiego istnieją wzmianki łączące Żółkiewskich herbu Bończa z ziemią łukowską. W dokumentach występują oni jako "z Żółkwi Żółkiewscy". Relacje pomiędzy oboma rodzinami są niejasne, zwłaszcza jeśli chodzi o ich kolebkę rodową. Nie jest jasne czy dawna wieś Żółkiew, później przemianowana na Żółkiewkę jest pierwotną siedzibą rodową Żółkiewskich herbu Lubicz czy też Żółkiewskich herbu Bończa czy może obu rodów. Nie wiadomo czy rody te są spokrewnione. Być może w tej samej okolicy istniały dwie wsie rodowe o nazwach: Żółkiew (ta stała się kolebką Żółkiewskich herbu Bończa) i Żółkiewka (ta była kolebką Żółkiewskich herbu Lubicz). Istnieje również możliwość, że Żółkiewscy herbu Lubicz utracili swe pierwotne gniazdo rodowe - wieś Żółkiew na rzecz innego rodu, który po pewnym czasie przejął od nabytej miejscowości identyczne nazwisko - Żółkiewskich (herbu Bończa). Jest też niewykluczone, że ród rozdzielił się w przeszłości na dwie gałęzie, z których jedna przybrała odmienny herb.
Mazowieckie pochodzenie Żółkiewskich herbu Lubicz usiłował zakwestionować Julian Bartoszewicz w wydanej w roku 1868 encyklopedii Orgelbranda. Według przedstawionego tam poglądu tego historyka ród Żółkiewskich pochodził z ruskiej szlachty halickiej. Wzmianki w herbarzach o wyjściu przodków hetmańskich z Mazowsza arbitralnie uznał on za legendę, mimo iż ani Paprocki ani Niesiecki tego wątku pośród legend nie umieszczali. Nie przedstawił jednak Bartoszewicz poza osobistymi dywagacjami żadnych dowodów ruskiego pochodzenia rodu hetmańskiego, a także żadnych argumentów (poza pewnymi spekulacjami) które podważałyby wzmiankę występującą u Paprockiego, że wywodził się tenże ród z Mazowsza. Zresztą wymienił pośród owej szlachty halickiej także i Herburtów, którzy nie byli pochodzenia ruskiego, co każe zachować ostrożność wobec jego poglądów.
Wiadomo, że polska kolonizacja szlachecka na ziemie Rusi Czerwonej nabrała tempa w drugiej połowie XIV wieku za rządów Kazimierza Wielkiego, Władysława Opolczyka oraz Władysława Jagiełły by w XV i XVI wieku stać się procesem niemal masowym. W tym ruchu kolonizatorskim wielki udział miały właśnie drobne rody mazowieckie, gdyż to one w latach 1388-1462 (a także i potem) kolonizowały księstwo bełskie i sąsiednie ziemie ruskie.