WikiPortallus: Synagoga im. Małżonków Nożyków w Warszawie.html

Synagoga im. Zalmana i Ryfki Małżonków Nożyków w Warszawie – jedyna obecnie czynna przedwojenna synagoga w Warszawie, która przetrwała II wojnę światową, znajdująca się przy ulicy Twardej 6.

W każde święto, podczas którego odmawia się izkor, cały czas rozbrzmiewają modlitwy - wedle życzenia fundatorów - wspominające zmarłych Rywkę i Zalmana Nożyków.

edytuj Historia

edytuj Przed wojną

Koncepcja budowy nowej ortodoksyjnej synagogi narodziła się w 1892 roku. 11 kwietnia 1893 roku jedyny żydowski notariusz w Warszawie, Szymon Landau, spisał akt notarialny dzięki któremu Zalman Menasze Nożyk zakupił za 157 tysięcy rubli od Jana Teodora Engelberta Zembrzuskiego pustą parcelę przy ulicy Twardej 6. Wiosną 1898 roku oficjalnie rozpoczęto budowę synagogi, którą kierował Komitet Budowy Synagogi.

Projekt wykonał najprawdopodobniej członek warszawskiego rodu architektów Leonard Marconi, choć nie jest to do końca pewne. Wymienia się również Juliusa Prechnera oraz Lwa Bachmana.

Budowę bożnicy wyceniono na 250 tysięcy rubli, które w całości wyłożyli małżonkowie Nożykowie. Uroczyste otwarcie synagogi odbyło się 12 maja 1902 roku w święto Lag ba-Omer o godzinie 19.00. Podczas uroczystości modły prowadził kantor Lewinsohn z chórem, następnie wygłosili mowy dwaj rabini. Pochód ze zwojami Tory i uroczyste ich włożenie do Aron ha-kodesz dokonał Zalman Nożyk.

Do bożnicy uczęszczali głównie bogatsi Żydzi, którzy mieli wykupione stałe miejsca. Komitet opiekujący się budynkiem zapewniał również bezpłatne miejsca do biednych Żydów, ale tylko podczas modlitw porannych, w dniach kiedy nabożeństwa były odprawiane dwa razy.

W 1914 roku, po śmierci Ryfki, bożnica wraz z innymi nieruchomościami należącymi do niej zostały nieodpłatnie przekazane Warszawskiej Gminie Starozakonnych. Warunkiem było jedynie utrzymywanie synagogi ze środków przekazanych przez ofiarodawców, zachowanie pełnej nazwy synagogi oraz odmawianie w święto zmarłych modlitwy El Male Rachamim za fundatorów.

W 1923 roku synagoga została wyremontowana, a do ściany wschodniej dobudowano półokrągły chór według planów Maurycego Grodzieńskiego. W wyniku tej przebudowy dwa oryginalne witraże, umiejscowione w ścianie tylnej, znalazły się w ślepej ścianie, flankując Aron ha-kodesz^[1].

edytuj II wojna światowa

W 1939 roku synagoga Nożyków była jedną z pięciu największych synagog w Warszawie. W czasie okupacji zdewastowana przez hitlerowców, służyła za stajnie dla koni i magazyny paszy. 20 maja 1941 roku władze niemieckie zezwoliły na otwarcie trzech synagog dla wiernych, w tym synagogę Nożyków.

Uroczyste otwarcie nastąpiło w święto Rosz ha-Szana. Modły odprawiał nadkantor Dawid Ajzensztadt, a krótkie i treściwe przemówienie poświęcone Miesiącowi Dziecka wygłosił prof. Majer Bałaban - nowy rabin i kaznodzieja synagogi^[2]. W 1944 roku synagoga została znacznie uszkodzona podczas walk ulicznych oraz bombardowań, ale jej solidna konstrukcja się nie zawaliła.

edytuj Okres powojenny

Po zakończeniu wojny synagoga została prowizorycznie zabezpieczona i częściowo wyremontowana z funduszy, które w części przeznaczyli ocaleni Żydzi. W lipcu 1945 roku odbyło się w niej pierwsze powojenne nabożeństwo. W sierpniu 1946 roku wizytę w synagodze złożył Naczelny Rabin Mandatu Palestyny Izaak Herzog.

Mimo iż budynek synagogi użytkowała Kongregacja Wyznania Mojżeszowego w Warszawie, to prawnie należał do Zarządu Miasta, który dzierżawił synagogę za bardzo wysoki czynsz^[3]. W związku z tym kongregacja postanowiła wystąpić do Sądu Grodzkiego w Warszawie z wnioskiem o przyznanie posiadania nieruchomości zabudowanej synagogą. Proces okazał się dla kongregacji pozytywny, ale Prokuratoria Generalna odwołała się od wyroku z uzasadnieniem, że obecna kongregacja nie ma nic wspólnego z dawną gminą żydowską^[3]. Po ponownym procesie synagoga stała się własnością kongregacji.

Wkrótce przystąpiono do małych napraw i w 1951 roku nastąpiło jej pierwsze, powojenne, oficjalne otwarcie. W 1968 roku synagogę zamknięto, a modły odbywały się w mniejszym pomieszczeniu przylegającym do bożnicy. Po likwidacji Kongregacji Wyznania Mojżeszowego w Warszawie synagoga przeszła na własność Związku Religijnego Wyznania Mojżeszowego. W latach 1977-1983 przeprowadzono gruntowny remont oraz dobudowano od strony wschodniej aneks w którym mieszczą się siedziby Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP i Gminy Wyznaniowej Żydowskiej. Wówczas we wnętrzu synagogi zniknęło wiele oryginalnych elementów, m.in. gwiazdki na suficie apsydy czy bima^[1]. Pracami kierowały dwie architektki, Hanna Szczepanowska i Ewa Dziedzic.

W 1989 roku synagoga otrzymała od ofiarodawców ze Stanów Zjednoczonych nowy zwój Tory, który w pełni odpowiadał wymogom religijnym warszawskiej społeczności żydowskiej. Wcześniej bowiem brakowało takiego egzemplarza w Warszawie^[4].

edytuj Próba podpalenia synagogi

Na początku lat 90. doszło do kilku znaczących aktów antysemickich na synagogę. Najgroźniejszy z nich wydarzył się w nocy z 25 na 26 lutego 1997 roku, kiedy to próbowano ją podpalić. Dzięki szybkiej reakcji przechodnia oraz sprawnej akcji straży pożarnej zniszczeniu uległ jedynie przedsionek.

Mimo obecności w pobliżu funkcjonariusza policji, sprawcy czyli mężczyzna w żółtej pelerynie i kobieta oddalili się bezkarnie. Natychmiast wszczęto śledztwo w tej sprawie, którym osobiście nadzorował ówczesny minister spraw wewnętrznych i administracji Leszek Miller. Wówczas dokonano kilkunastu rewizji oraz zatrzymań wśród członków Ligi Republikańskiej. Nic nie znaleziono oraz nikogo nie postawiono w stan oskarżenia^[5].

edytuj Lata 2000-2005

Od września do listopada 2002 roku trwał remont fasady synagogi, na której jeszcze były widoczne nadpalenia po ostatniej próbie podpalenia. Podczas remontu uzupełniono tynki i stiuki, wymieniono okna i elementy blacharskie, odrestaurowano schody, a ścianę do wysokości pierwszego piętra pokryto preparatem antygraffiti. Zmieniono również kolor fasady na żółty, w miejsce piaskowoszarego, który nawiązywał dobudowanej do synagogi nowej części. Renowacja prowadzona była pod kierunkiem konserwatorów Grażyny Babut-Prykiel i Piotra Grzegorza Mądracha i sfinansowana przez Fundację Ronalda S. Laudera^[8]^[9]. 6 listopada w przedsionku synagogi uroczyście odsłonięto tablicę pamiątkową poświęcona sponsorowi remontu. Na tę uroczystość specjalnie przyleciał ze Stanów Zjednoczonych Ronald S. Lauder^[9].

22 listopada 2003 roku w synagodze odbyła się uroczystość żałobna dla uczczenia pamięci ofiar zamachów terrorystycznych w Stambule z udziałem m.in. ambasadorów Turcji i Izraela^[12]. W styczniu 2004 roku Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie przejęła aktem darowizny na własność synagogę Nożyków, która wówczas była własnością Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich^[12].

edytuj Po 2006

W dniach 16 i 17 listopada 2007 roku modlitwy szabatowe w synagodze prowadził kantor Joseph Malovany, jeden z najlepszych wykonawców hebrajskiej muzyki liturgicznej^[22]. Wcześniej dawał on liczne koncerty w synagodze, głównie podczas Festiwalu Kultury Żydowskiej Warszawa Singera.

edytuj Architektura

Murowany budynek synagogi wzniesiono na planie prostokąta z ryzalitem mieszczącym główne wejście, w stylu neoromańskim z licznymi elementami bizantyjskimi, neorenesansowymi oraz mauretańskimi. Nad nim znajdują się dwie tablice Dekalogu. Wnętrze jest podzielone na trzy nawy. Nad nawami i przedsionkiem znajdują się galerie dla kobiet do których prowadzą osobne klatki schodowe z osobnymi wejściami.

Na wschodniej ścianie, znajduje się trzyosiowy pulpit zwieńczony złotą kopułą z gwiazdą Dawida w którym znajduje się Aron ha-kodesz. Na jego belkowaniu znajduje się fragment tekstu Psalmu 118: "Otwórzcie mi bramy sprawiedliwości, wejdę tam i dzięki złożę Panu". Wiodą do niego symetrycznie ustawione marmurowe schodki z ażurową żelazną balustradą, wypełnioną motywem esowato wygiętej roślinnej plecionki. Bogato zdobione drzwi arki zasłonięte są skromnym parochetem. Po lewej stronie znajduje się ner tamid, a po prawej pulpit kantora.

Na środku znajduje się kwadratowa, dwuwejściowa bima, otoczona żelazną balustradą wypełnioną motywem karo. Synagoga posiada łącznie 600 miejsc siedzących.

W synagodze, w głównej sali modlitewnej i przedsionku znajduje się pięć tablic pamiątkowych.

Pierwsza w języku polskim i hebrajskim umieszczona na prawo od Aron ha-kodesz, pod nawą boczną upamiętnia życzenie Zalman Nożyka aby po jego śmierci odmawiać izkor za jego żonę i jego samego:

edytuj Synagoga jako ośrodek kultury

Synagoga Nożyków to nie tylko miejsce praktyk religijnych, ale również prężnie rozwijający się ośrodek kultury żydowskiej, w którym odbywają się liczne wystawy, koncerty, wernisaże oraz spotkania.

Od 8 grudnia 2001 roku do stycznia 2002 roku w synagodze zorganizowano pierwszą wystawę zatytułowaną "Pamiętanie. Zabytki żydowskie Warszawy". Okazją było 100. lecie synagogi Nożyków. Na wystawie prezentowano głównie archiwalne i współczesne zdjęcia budynków i miejsc szczególnie ważnych dla warszawskich Żydów, a także fragmenty starych ksiąg, modlitewników i innych judaiców. Zdjęcia i eksponaty rozmieszczono w przedsionku i na klatce schodowej budynku. Każdy opatrzono obszernym opisem^[27].

W dniach od 2 do 16 września 2007 roku w synagodze odbyła się wystawa fotografii Jacka Jędrzejczaka, pt. "Malowane w jidysz". Część zdjęć, których tematem było przemijanie zostało wkomponowanych w okna babińca synagogi^[29].

W dniach od 17 września do 17 października na babińcu synagogi eksponowane były połączone wystawy Sebastiana Rakowskiego "Żydzi otwoccy" oraz Tomasza Brzostka "Kraina Dziwnych Snów...". Ekspozycja składała się z osiemnastu czarno-białych fotogramów "Krainy dziwnych snów" oraz piętnastu plansz "Żydów otwockich"^[30].

edytuj Nabożeństwa

Nabożeństwa w synagodze odbywają się codziennie, a prowadzi je rabin Michael Schudrich; w razie jego nieobecności prowadzą je rabini pomocniczy lub inni członkowie gminy żydowskiej. Modlitwy prowadzone są według porządku aszkenazyjskiego.

Modlitwa piątkowa rozpoczyna się 15 minut przed zachodem słońca, a w przypadku miesięcy letnich o godzinie 20.00, następnie Kabalat Szabat oraz Maariw. Modlitwa szabatowa rozpoczyna się o 9.30, po której następuje kidusz w sali konferencyjnej synagogi oraz obiad szabatowy w białym budynku. Mincha, szabatowa modlitwa przedpołudniowa rozpoczyna się na 25 minut przed zachodem słońca, po której celebruje się Seudat Szliszit, modlitwę wieczorną i Hawdalę.

Modlitwy od poniedziałku do piątku rozpoczynają się o 7.30, zaś w niedziele o 9.00, po których wykładany jest Talmud. Godziny modlitw popołudniowej i wieczornej ustalane są zgodnie z czasem zachodu słońca.

edytuj Sławne osoby związane z synagogą